Zeleni putokazi za zelenu Rašku

Aktiviranjem učenika osnovnih i srednjih škola, pripadnika Vojske Srbije, građana Raške i uz pomoć zaposlenih u lokalnom komunalnom preduzeću, "Zeleni putokazi" uspeli su da potpuno uklone otpad sa tri najveće divlje deponije u tom kraju. U akcijama je učestvovalo više od 300 volontera, koji su nakon čišćenja na mestu ranijih deponija postavili edukativne table sa ekološkim porukama za građane. Tako je jedna građanska inicijativa uticala na izmene Odluke o uređenju naselja, kojom je uspostavljen sistem odnošenje smeća iz seoskog područja.

Problem divljih deponija

Građani Srbije svake godine bace oko 2,5 miliona tona smeća. Samo 60 odsto otpada sakuplja se organizovano i odlaže na neku od 164 zvanično registrovane opštinske deponije dok ostali otpad završava pored puteva, reka i naselja, na više od dve hiljade divljih deponija. Iako je tokom prošle godine broj divljih deponija prepolovljen, mnoga divlja smetlišta ponovo su nikla, zbog toga što građani nastavljaju da odlažu otpad na istim mestima.

Divlje deponije nastaju prvenstveno zbog neredovnog odnošenja otpada. Samo 60 odsto naselja u Srbiji pokriveno je komunalnim sistemom, a na 40 odsto područja nema organizovanog odnošenja otpada. Veliki broj divljih deponija nalazi se uz vodotokove i predstavlja opasnost po životnu sredinu i zdravlje ljudi. Posledice takvog stanja videli smo nedavno, nakon objavljivanja snimka Južne Morave, prekrivene plastičnim kesama i flašama.

Nedostatak organizovanog upravljanja otpadom osim ekoloških ima i ekonomske posledice. Procene su da se u Srbiji godišnje na deponije baci oko 50 miliona evra u vidu sekundarnog otpada koji se može reciklirati. U zemljama Evropske unije prosečno se reciklira 40 procenata otpadnog materijala godišnje, dok je u Srbiji procenat recikliranog materijala 4 puta manji.

Prema Nacionalnoj strategiji upravljanja otpadom od 2010. do 2019. godine predviđeno je zatvaranje i rekultivacija svih postojećih deponija i smetlišta, kao i izgradnja 26 regionalnih centara za upravljanje komunalnim otpadom. Međutim, da bi se problem divljih deponija rešio nisu dovoljna samo ulaganja u infrastrukturu ili oštrija kaznena politika. Jedan od najvažnijih poslova jeste promena navika ponašanja i edukacija stanovništa. Presudnu ulogu u tom procesu, osim nadležnih institucija imaju organizacije civilnog društva.

Građanska inicijativa

PLAN ZA REŠAVANJE PROBLEMA: Zeleni putokazi

Jedna od najuspešnijih građanskih incijativa, koja je uspela da promeni stanje u lokalnoj sredini i reši pitanje divljih deponija je eko klub "Zeleni putokazi" u Raškoj. Klub je osnovan 2003. godine i danas je najveći pokretač ekoloških projekata u Raškoj. "Zeleni putokazi" su do sada realizovali brojne akcije očuvanja životne sredine, a jedna od najznačajnijih je projekat "javnog zagovaranja" za iznošenje smeća sa seoskog područja.

Do 2010. godine opština Raška nije imala sistem organizovanog iznošenja smeća iz seoskih sredina. Zbog toga više od tri hiljade građana nije imalo mogućnost odlaganja otpada u kante i kontejnere, pa je smeće završavalo na divljim deponijama pored puteva.

Razlozi takvog stanja bili su nedostatak kontejnera i kamiona za odnošenje smeća, loša putna infrastruktura i otežan pristup planinskim naseljima, ali i nedostatak interesovanja lokalne samouprave u opštini Raška za program organizovanog iznošenja smeća sa seoskog područja.

Tokom 2009. i 2010. godine aktivisti ekološkog kluba "Zeleni putokazi" sproveli su veliku akciju uklanjanja divljih deponija na teritoriji opštine Raška. Istovremeno sa akcijama čišćenja ,oni su mobilisali građane sa ciljem da zajedno utiču na predstavnike opštine Raška da izmene postojeću Odluku o uređenju naselja, kojom bi se definisale procedure i mehanizmi za iznošenje smeća sa seoskog područja.

Zahvaljujući konkretnim aktivnostima uklanjanja divljih deponija, predstavnici Ekološkog kluba "Zeleni putokazi" stekli su veliku podršku građana, naročito meštana iz seoskih područja. Konkursom "Crtam ili pišem šta mislim o zaštiti okoline " uspeli su da svojoj inicijativi priključe oko 220 učenika osnovnih škola u gradskoj i seoskim sredinama. Nakon uklanjanja divljih deponija, članovi kluba "Zeleni putokazi" su organizovanjem tribina u seoskim zajednicama, medijskom kampanjom i uključivanjem udruženja građana, uticali na odbornike u lokalnom parlamentu da izmene Odluku o uređenju naselja, kojom je uspostavljen sistem odnošenje smeća iz seoskog područja.

Meštanin sela Rvati Mile Gajtanović je u više navrata traktorom odvozio svoje i smeće svojih komšija na gradsku deponiju udaljenu više kilometara od sela. Zbog toga što je odvoženje smeća oduzimalo puno vremena, Mile je povremeno sa komšijama organizovao paljenje smeća na obližnjoj seoskoj poljani, ali nije mogao da spreči meštane da odlažu otpad na divlju deponiju na njegovom imanju, pored lokalnog puta. "Angažovali smo se više puta, pozivali televiziju, zvali inspekciju i odvozili traktore i prikolice pune smeća na deponiju. Tražili smo od inspekcije da reše ovaj problem, da nema smeća i pasa lutalica. Divlje deponije su pravasramota za građane i opštinu. Ne želim da se moja deca igraju ovde i obole od neke zarazne bolesti", kaže Gajtanović.

UDRUŽENIM SNAGAMA: Uklanjanje smeća pored puteva

Nakon izmene Odluke o uređenju naselja prve ugovore sa JKP "Raška" o iznošenju smeća sa seoskog područja potpisalo je devet domaćinstava iz sela Kaznović. Jedan od organizatora potpisivanja ugovora bio je privatni preduzetnik Slaviša Marković, koji kaže da su meštani Kazanovića ranije bili primorani da odlažu smeće na divlju deponiju između magistralnog puta i železničke pruge Raška – Kosovska Mitrovica. "Deo deponije se obrušavao na železničku prugu pa nas je Sekcija za održavanje pruga u više navrata opominjala i upozoravala na mogućnost podnošenja krivične prijave zbog ugrožavanja saobraćaja. Od kako smo potpisali ugovor sa JKP "Raška" i kada su postavljeni kontejneri u potpunosti je rešen problem koji smo imali. Kamion komunalnog preduzeća jednom mesečno prazni kontejner a cena usluge se kreće od 200 do 300 dinara mesečno po domaćinstvu". Slaviša ističe da su divljim deponijama posebno ugrožene lokacije Radošićska reka i Beli potok i da se nada da će se i drugi žitelji sela organizovati i krenuti njihovim primerom.

Ugovor sa JKP" Raška" je potpisao i sedamdesetčetvorogogodišnji Dragić Košanin iz Pavlice, iako mu je kontejner udaljen oko 500 metara od kuće. "Neće mi biti teško da smeće svakodnevno odnosim do kontejnera, iako sam star, ja želim da ličnim primerom pokažem mladima koliko je važno rešavanja problema smeća", naglašava Dragić.

DA BUDE ČISTO: Prvi seoski kontejner

Opština Raška krajem prošle godine navabavila je preko 40 kontejnera za seoska područja, čime je uspostavljeno kontinuirano odnošenje otpada iz pet sela. Kamioni komunalnog preduzeća sada jednom mesečno prazne kontejnere u selima Pavlica, Rvati, Kaznoviće, Rudnica i Drvenica. Projekat uspostavljanje sistema organizovanog iznošenja smeća iz seoskog područja ekološkog kluba "Zeleni putokazi" podržan je u okviru programa "Javno zastupanje u lokalnim zajednicama", koji realizuje Balkanski fonda za lokalne inicijative u partnerstvu sa Institutom za održive zajednice a uz finansijsku pomoć USAID-a.

Prema rečima predsednika ekološkog kluba "Zeleni putokazi" Zorana Simovića neprocenjivu važnosti za uspešnu realizaciju projekta imala su znanja stečena na seminarima Balkanskog fonda za lokalne inicijative, kao što su lobiranje, mobilizacije građana i javni nastup. "Zahvaljujući pomoći i podršci Balkanskog fonda za lokalne inicijative, Instituta za održive zajednice i USAID-a, uspeli smo da "pokrenemo lavinu" i probudimo građane da se pokrenu i urade nešto za sebe", dodaje Zoran Simović.